Size biraz farklı bir burun estetiği hikâyesi anlatacağım. Bu hikâye ameliyathanelerde başlamıyor. İnsanların daha güzel görünmek istemesiyle de başlamıyor. Tam tersine, bir insanı çirkinleştirmek için başlıyor. Çünkü yaklaşık üç bin yıl önce, dünyanın bazı bölgelerinde bir insanı cezalandırmanın en ağır yollarından biri burnunu kesmekti.
Düşünün: Cezanız hiç bitmiyor. İnsanlarla konuşurken, sokağa çıktığınızda, aynaya her baktığınızda ceza devam ediyor. Ve belki de tarihin ilk plastik cerrahi ameliyatlarından biri, tam olarak bu insanların yüzünü yeniden yapmaya çalışırken ortaya çıkıyor.
Antik Mısır: önce güzellik değil, onarım
Burun cerrahisiyle ilgili en eski yazılı izleri Antik Mısır’da görüyoruz. Edwin Smith Papirüsü adlı tıbbi metinde, MÖ 3000–2500’lere uzanan bilgiler içinde yüz yaralanmaları, burun kırıkları ve bunların nasıl ele alınacağı anlatılıyor. Elbette burada bugünkü anlamıyla estetikten söz etmiyoruz; problem çok daha temel: Burun kırılmış, yer değiştirmiş. Nasıl eski hâline yaklaştırabiliriz?
Aslında cerrahide bugün hâlâ yaptığımız ilk şey de bu: Neresi bozulmuş? Neyi düzeltebilirim? Neyi korumalıyım? Aletler değişiyor, ama düşünme biçiminin bazı kısımları pek değişmiyor.
Neden özellikle burun?
Vücuttaki birçok yarayı kıyafetle kapatabilirsiniz; ama yüzünüzün ortasında burnunuz yoksa onu gizlemek çok zor. Bu yüzden burun amputasyonu tarih boyunca yalnızca fiziksel bir ceza değil, bir damgalama yöntemi olarak da kullanılmış. Özellikle Antik Hindistan’da bunun, burun onarımına duyulan ihtiyacı ciddi biçimde artırdığı düşünülüyor.
Sushruta ve bir yaprak
Burada cerrahi tarihinin en meşhur isimlerinden biri çıkıyor karşımıza: yaklaşık 2500–3000 yıl önce Hindistan’da yaşadığı düşünülen Sushruta. Adıyla anılan Sushruta Samhita, tıp tarihinin en eski cerrahi metinlerinden biri ve içinde çok ilginç bir burun onarımı tarifi var.
Bugün eksik bölgeyi ölçmek için fotoğraf çeker, bilgisayarda çalışırız. O dönemde ne kullanıyorlar? Bir yaprak. Yaprağı eksik bölgenin üzerine koyup şeklini belirliyorlar, sonra bu ölçüye göre yanaktan bir deri parçası hazırlıyorlar. En önemli ayrıntı şu: Deriyi tamamen kesip almıyorlar, bir tarafını bağlı bırakıyorlar. Çünkü o bağlantı dokunun kan dolaşımını sürdürüyor.
Küçük ama önemli bir düzeltme: İnternette sıkça “Sushruta alın derisiyle burun yaptı” diye okursunuz. Bu biraz fazla basitleştirilmiş bir anlatım. Klasik tarifteki erken yöntem daha çok yanak flebi; bugün “Hint yöntemi” ile özdeşleşen alın flebi sonraki dönemlerde gelişiyor. Ve bu prensip o kadar iyi ki, büyük burun kayıplarında alın flebi bugün hâlâ çok değerli bir yöntem.
İtalya: kolunuzu burnunuza dikelim
1400’lü yıllarda İtalya’da burun onarımıyla uğraşan cerrah aileleri ortaya çıkıyor; en bilineni Branca ailesi. Yüzden deri alınınca deriyi alınan bölgede de iz ve bozukluk kalabildiği fark ediliyor. Antonio Branca’nın çözümü: deriyi koldan almak.
Koldan hazırlanan deri bir kısmı kola bağlı kalacak şekilde buruna dikiliyor. Yani hasta bir süre kolu başının yanında sabitlenmiş hâlde yaşıyor. Yeni doku burundan yeterince beslenmeye başlayınca koldaki bağlantı kesiliyor ve burun şekillendiriliyor. Görüntüsü bir işkence düzeneğini andırsa da cerrahi prensip son derece mantıklı ve bugün hâlâ geçerli.
O dönemin bir başka ilginç tarafı: İyi bir burun yapabilen cerrah ailesi için teknik aynı zamanda ticari bir sırdı. Bilgi babadan oğula aktarılıyor, yaygınlaşması çok yavaş oluyordu. 1460’ta benzer bir yöntemi yazan Heinrich von Pfalzpaint’in el yazması kaybolup yüzyıllar sonra yeniden bulunmuş. Cerrahide yazmanın ve paylaşmanın neden önemli olduğuna güzel bir örnek.
Tagliacozzi: yöntemi bir kitaba dönüştürmek
Bologna’da çalışan Gaspare Tagliacozzi kol flebini bulan kişi değil; ama yöntemi sistematik hâle getiriyor, aşamalarını çiziyor, sonuçlarını kaydediyor ve 1597’de “De Curtorum Chirurgia per Insitionem” adlı kitabını yayımlıyor. Bu eser, plastik cerrahiye adanmış ilk kapsamlı kitaplardan biri kabul ediliyor.
Bugün hastalar bana “Hocam, atel bir hafta mı kalacak?” diye soruyor. Tagliacozzi’nin çizimlerinden birkaçını muayenehaneye assam, bir haftalık atel süresine yönelik şikâyetlerin ciddi şekilde azalacağını düşünüyorum.
Hindistan’dan Londra’ya: 1794’ün “sosyal medyası”
Tagliacozzi’den sonra Avrupa’da burun onarımı yaklaşık iki yüzyıl geri plana düşüyor. Sonra hikâye başladığı yere, Hindistan’a dönüyor. 1790’larda İngiliz ordusu için çalışan Cowasjee adlı bir arabacı esir düşüyor, burnu kesiliyor. Yerel bir cerrah ona alından aldığı, kaşların arasından bağlantısı korunan bir flep ile yeni bir burun yapıyor.
Bu ameliyat 1794’te Londra’daki Gentleman’s Magazine’de yayımlanıyor ve doğru kişi tarafından okunuyor: Joseph Constantine Carpue. Carpue yöntemi titizlikle inceliyor ve 1814’te İngiltere’de alın flebiyle başarılı bir burun onarımı yapıyor. İlk ameliyatlarından biri yaklaşık 15 dakika sürüyor; kulağa kısa geliyor, ta ki modern anestezinin henüz olmadığını hatırlayana kadar.
Soru değişiyor: burnu olan birinin burnunu değiştirebilir miyiz?
Yaklaşık 2500 yıl boyunca burun cerrahisinin sorusu şuydu: “Olmayan burnu nasıl yaparız?” 19. yüzyılın sonlarında soru değişiyor ve gerçek anlamda modern rinoplastiye giriyoruz. 1887’de Amerikalı KBB hekimi John Orlando Roe, burun içinden, dışarıda kesi olmadan yaptığı estetik bir burun ameliyatını yayımlıyor. Bu yüzden birçok kaynakta “estetik rinoplastinin babası” olarak anılıyor.
Berlin’de çalışan Jacques Joseph’in hikâyesi ise burunla değil, kulakla başlıyor: kepçe kulakları yüzünden okulda alay edilen bir çocuğa yaptığı estetik ameliyatla. Joseph çok önemli bir şeyi erken fark ediyor: Fiziksel olarak sağlıklı olmak, insanın görünüşüyle ilgili hiçbir sorun yaşamadığı anlamına gelmiyor. 1898’de rinoplasti tekniklerini yayımlıyor, özel aletler tasarlıyor. Bugün ameliyathanede piezo cihazlarının yanında hâlâ “Joseph elevatörü” kullanıyoruz.
Savaş ve modern yüz cerrahisi
Birinci Dünya Savaşı’nda siperlerde gövdesi korunan askerlerin yüzleri açıkta kalıyor ve daha önce görülmemiş sayıda ağır yüz yaralanması ortaya çıkıyor. Bu hastaları tedavi eden cerrahların en önemlilerinden biri, erken eğitimi kulak burun boğaz alanında olan Harold Gillies. Bu yoğun deneyim flep ve greft tekniklerini, kıkırdak ve kemik kullanımını hızla geliştiriyor. Modern rinoplasti biraz da bu iki dünyanın, onarım ve estetiğin, birleşmesi.
“Fazlaysa çıkar”dan “neyi koruyacağım?”a
20. yüzyılın büyük bölümünde rinoplasti ağırlıklı olarak bir küçültme ameliyatıydı: Kemer varsa al, uç büyükse kıkırdak çıkar. Ama zamanla fark edildi ki burundaki her yapı fazlalık değil. Bazıları burnu taşıyor, bazıları hava yolunu açık tutuyor. Gereğinden fazla çıkarılan bir kıkırdak, ilk yıl güzel görünen burnun birkaç yıl sonra desteğini kaybetmesine yol açabiliyor; gereğinden fazla daraltılan bir bölge nefesi bozabiliyor.
Bugün sıkça duyduğunuz preservation (koruyucu) rinoplasti fikri de, ilginç bir şekilde, tamamen yeni değil; benzer yaklaşımlar 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında da tarif edilmiş, sonra unutulup yeniden keşfedilmiş. Yine de her burun için tek ve üstün bir yöntem yok; doğru teknik, o burnun anatomisine göre seçiliyor.
Üç bin yılda gerçekten ne değişti?
Sushruta’nın elinde bir yaprak vardı. Bugün biz bir iki milimetrenin yüz ifadesini nasıl değiştireceğini konuşuyoruz. Teknoloji açısından inanılmaz bir fark var; ama cerrahın kafasındaki bazı sorular hâlâ çok benzer: Bu dokunun kanlanmasını nasıl koruyacağım? Neyi çıkarabilirim, neye dokunmamalıyım? Bu burun iyi nefes alacak mı? Ve en sonunda: Bu burun gerçekten bu insanın yüzüne aitmiş gibi görünecek mi?
Burun estetiğinin tarihi aslında bir güzellik tarihi değil. Bir insanın yüzünden alınan bir parçayı ona geri verme çabasıyla başlıyor ve üç bin yıl sonra “Bu insan için en doğru burun hangisi?” sorusuna kadar geliyor. Muhtemelen yüz yıl sonra cerrahlar da bizim bugünkü tekniklerimize bakıp “Gerçekten bunu mu yapıyorlarmış?” diyecekler; tıpkı bizim Tagliacozzi’nin hastalarına baktığımız gibi.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene yerine geçmez. Size özel öneriler için muayene gereklidir.